You May Also Like
गटारी अमावस्या २०२६: इतिहास, नाव कसे पडले, धार्मिक महत्त्व, वैज्ञानिक कारणे आणि खरी परंपरा
"आषाढ सरता, श्रावण येता, उत्सवांची नांदी लागते...
दीप अमावस्येच्या प्रकाशाने, संस्कृतीची ज्योत उजळते!"
महाराष्ट्रातील सण-उत्सव आणि संस्कृती ही अतिशय समृद्ध आणि विविधतेने नटलेली आहे. आषाढ महिन्याची अखेर आणि पवित्र श्रावण महिन्याची सुरुवात यांच्या वेशीवर येणारा सण म्हणजे आषाढ अमावस्या. या दिवसाला सर्वसामान्यांच्या भाषेत 'गटारी अमावस्या' आणि धार्मिक परंपरेत 'दीप अमावस्या' (दिव्याची अमावस्या) म्हणून ओळखले जाते.
आजच्या आधुनिक काळात सोशल मीडिया आणि नवीन पिढीमुळे 'गटारी' या शब्दाचा अर्थ केवळ मद्यपान करणे आणि मांसाहार करणे एवढ्यापुरताच मर्यादित केला गेला आहे. परंतु, या परंपरेमागे शेकडो वर्षांचा इतिहास, आरोग्याचे शास्त्र, कौटुंबिक एकता आणि धार्मिक श्रद्धा जोडलेली आहे. या लेखात आपण गटारी अमावस्येचा खरा अर्थ, तिचे मूळ नाव, वैज्ञानिक महत्त्व आणि महाराष्ट्राची खाद्यसंस्कृती यावर सविस्तर प्रकाश टाकणार आहोत.
१. 'गटारी' नाव कसे पडले? अपभ्रंश आणि वास्तव
अनेक लोकांना असे वाटते की, या दिवशी लोक दारू पिऊन गटारात पडतात म्हणून याला 'गटारी' म्हणतात. पण हा एक अत्यंत चुकीचा, गैरसमजातून पसरलेला आणि शब्दाचा अपभ्रंश झालेला अर्थ आहे.
भाषाशास्त्र आणि जुन्या परंपरांनुसार, 'गटारी' हा शब्द मूळ संस्कृत व प्राचीन मराठीतील 'गताहारी' या शब्दापासून तयार झाला आहे:
- गत् (गेलेला/संपलेला): ज्याचा अर्थ भूतकाळात जमा होणारा किंवा संपणारा असा होतो.
- आहार (अन्न/खाद्य): दैनंदिन जीवनातील भोजनाची पद्धत.
- गताहारी (गत् + आहार): म्हणजेच येणाऱ्या पवित्र श्रावण महिन्यात जे मांसाहारी किंवा तामसी अन्न वर्ज्य होणार आहे, त्या अन्नाचा 'शेवटचा आहार' घेणे.
काळाच्या ओघात उच्चारात बदल होत गेला आणि 'गताहारी'चा अपभ्रंश होऊन 'गटारी' असा शब्दप्रयोग रूढ झाला. त्यामुळे या शब्दाचा गटाराशी काहीही संबंध नसून तो 'शेवटच्या आहाराशी' संबंधित आहे.
२. दीप अमावस्या: तमसो मा ज्योतिर्गमय
आषाढ अमावस्येचा दुसरा आणि अतिशय पवित्र पैलू म्हणजे दीप पूजन. या दिवशी महाराष्ट्रातील घरोघरी दिव्यांची पूजा केली जाते. दिव्याचा प्रकाश हा अज्ञान आणि अंधार दूर करून ज्ञान व मांगल्याचे प्रतीक मानला जातो.
दीपपूजनाची पारंपरिक पद्धत:
- दिव्यांची स्वच्छता: घरातील सर्व पितळी, तांब्याचे, संथई, समयी आणि लामणदिवे स्वच्छ घासून-पुसून चमकवले जातात.
- पाटावर मांडणी: स्वच्छ पाटावर किंवा चौरंगावर सुंदर रांगोळी काढून त्यावर हे सर्व दिवे व्यवस्थित मांडले जातात.
- प्रज्वलन व पूजा: दिव्यांमध्ये तेल किंवा तूप घालून वाती लावल्या जातात. त्यानंतर हळद, कुंकू, अक्षता आणि फुले वाहून दिव्यांची पूजा केली जाते.
- नैवेद्य आणि आरती: दिव्यांना पुरणपोळी, गूळ-खोबरे किंवा दुधाचा नैवेद्य दाखवून त्यांची आरती गायली जाते.
३. श्रावण महिना आणि त्यामागील आरोग्यशास्त्र
गटारी अमावस्येनंतर लगेचच श्रावण महिन्याला सुरुवात होते. श्रावण महिन्यात बहुतांश मराठी कुटुंबे महिनाभर मांसाहार, कांदा, लसूण पूर्णपणे बंद करतात आणि शाकाहारी अन्नाला प्राधान्य देतात. यामागे केवळ धार्मिक कारण नसून मोठे वैज्ञानिक आणि वैद्यकीय कारण आहे:
- जठराग्नी मंद होणे: पावसाळ्यात हवेत दमटपणा असतो आणि सूर्याचा प्रकाश कमी असतो. यामुळे मानवी शरीरातील पचनशक्ती (जठराग्नी) मंदावते. अशा वेळी जड किंवा मांसाहारी अन्न पचवणे शरीरासाठी कठीण जाते.
- जलचरांचा प्रजनन काळ: पावसाळ्याचे दिवस हे मासे आणि इतर जलचरांचा प्रजनन काळ (Breeding Season) असतात. या काळात मासे खाल्ल्याने पोटदुखी किंवा विषबाधा (Food Poisoning) होण्याचा धोका असतो.
- संक्रमण व आजार: पावसाळ्यात पाण्यातून होणारे जंतूसंसर्ग वेगाने पसरतात. मांसाहार बंद करून हलका, पाचक व शाकाहारी आहार घेतल्याने इम्युनिटी (रोगप्रतिकारक शक्ती) उत्तम राहते.
- शरीराला डिटॉक्स करणे: महिनाभर मांसाहार त्यागल्याने शरीरातील पचनसंस्थेला विश्रांती मिळते आणि शरीर नैसर्गिकरीत्या 'डिटॉक्स' होते.
४. महाराष्ट्राची खाद्यसंस्कृती आणि आषाढी मेजवानी
महाराष्ट्रात गटारी अमावस्या हा सण कौटुंबिक आणि मित्रांसोबत एकत्र येण्याचा आनंददायी सोहळा असतो. या दिवशी घरोघरी विविध प्रांतानुसार पारंपरिक बेत आखले जातात:
- कोल्हापुरी व खानदेशी बेत: झणझणीत तांबडा-पांढरा रस्सा, मटण सुक्का, आणि बाजरीची भाकरी. खानदेशात शेवभाजी आणि मटणाची विशेष जुगलबंदी असते.
- कोकणी व मालवणी बेत: कोकणात सुरमई फ्राय, पापलेट सार, कोळंबी भात, आणि बोंबील फ्राय यांसारख्या ताज्या माशांच्या पदार्थांची रेलचेल असते. सोबत सोलकढी अनिवार्य असते.
- शाकाहारी विशेष बेत: जे कुटुंबे मांसाहार करत नाहीत, त्यांच्याकडे पुरणपोळी, अळूची वडी, कोथिंबीर वडी, गरम-गरम कटाची आमटी आणि पिठलं-भाकरीचा आस्वाद घेतला जातो.
५. आजची विकृती आणि परंपरेचे जतन
दुर्दैवाने, आजच्या काळात गटारी अमावस्येचे स्वरूप थोडे बदलले आहे. रात्री उशिरापर्यंत मद्यपान करणे, रस्त्यावर गोंधळ घालणे, आणि वेगाने गाड्या चालवून अपघात ओढवून घेणे यांसारखे गैरप्रकार वाढले आहेत. ही आपली संस्कृती नक्कीच नाही.
आपला कोणताही सण हा आनंद, गोडवा आणि आरोग्याचा संदेश देतो. त्यामुळे मर्यादेत राहून उत्तम खाद्यसंस्कृतीचा आनंद घेणे, कुटुंबासोबत वेळ घालवणे आणि सायंकाळी घरात दीपप्रज्वलन करून मांगल्याचे स्वागत करणे हेच सुजाण मराठी माणसाचे कर्तव्य आहे.
निष्कर्ष
गटारी अमावस्या किंवा दीप अमावस्या हा दिवस आपल्याला निसर्गाच्या बदलांशी जुळवून घेण्याची प्रेरणा देतो. आषाढातील अंधार आणि पाऊस संपवून श्रावणातील सण-उत्सवांच्या प्रकाशमय काळात प्रवेश करण्याचा हा एक सुंदर संदेश आहे.
चला, यावर्षी आपण सर्वांनी गैरसमज दूर करून 'गताहारी' चा आनंद घेऊया आणि सायंकाळी दिव्यांची पूजा करून आपल्या घरात आरोग्य, समृद्धी आणि ज्ञानाचा प्रकाश पसरवूया!
॥ तुम्हा सर्वांना दीप अमावस्येच्या हार्दिक शुभेच्छा! ॥
© २०२६ | मनातल्या भावना (manatlyabhavna.in)
